Şaşılık (Strabismus) Nedir ve Neden Olur?

Şaşılık (tıbbi adıyla strabismus), her iki gözün aynı anda aynı noktaya bakamaması durumudur . Bu durumda bir göz düz bakarken diğer göz içe (esotropia), dışa (exotropia), yukarı (hipertropia) veya aşağı (hipotropia) doğru kayabilir . Göz kaslarındaki kontrolü sağlayan sinirlerde veya beyindeki görme merkezlerinde sorunlar varsa, gözler eşgüdümlü hareket edemeyebilir .

Şaşılığa yatkınlık, genetik faktörlerle artabilir: yaklaşık her üç çocuk şaşılıktan etkilenen her birinde ailede de benzer bir durum bulunur . Ayrıca yüksek dereceli numaralı göz bozuklukları (yakın ya da uzak görme kusurları) fokusa çalışmayı artırarak gözün kaymasına yol açabilir . Prematüre doğum, Down sendromu, serebral palsi gibi bazı kronik hastalıklar da riski artırır . Öte yandan erişkinlerde, inme, kafa travması, beyin tümörü veya Graves gibi tiroid hastalıkları ani şaşılığa neden olabilir .

Şaşılık Türleri Nelerdir?

Şaşılık türleri genellikle gözün kayış yönüne göre sınıflandırılır. Bir göz içe dönükse (esotropia), dışa dönükse (exotropia), yukarı dönükse (hipertropia) veya aşağı dönükse (hipotropia) adlar kullanılır . Bu dört temel türün yanında, kaymanın sürekliliğine göre de “sürekli” ya da “geçici/ara sıra” ve hangi gözde oluştuğuna göre de “tek taraflı” veya “dönüşümlü” (her iki gözün sırayla şaşılık yapması) olarak tanımlanabilir . Örneğin hipermetropisi (uzağı daha iyi gören) olan küçük çocuklarda, güçlü yakın odaklanma ihtiyacı nedeniyle esotropi (içe kayma) görülebilir. Ayrıca, tipik olarak 6 aydan önce ortaya çıkan infantile esotropi gibi çocukluk çağı örnekleri de vardır .

Şaşılık Belirtileri

Şaşılıkta gözler uyumlu bakamadığı için çeşitli belirti ve bulgular ortaya çıkar. En sık gözlemlenenler şunlardır :

• Gözlerde kayma veya çapraz bakma: Bir gözün diğerine göre farklı yönde bakması.
• Gözleri bir arada kullanamama: Gözler birlikte hareket etmeyebilir, biri ileri bakarken diğeri farklı yöne kayabilir .
• Baş eğme veya yana dönme: Çift görmeyi önlemek için kişi başını tek tarafa eğebilir veya çevirerek bakışını ayarlayabilir .
• Göz kırpma veya kısma: Özellikle parlak ışıkta, gözlerden birini kapatma veya kısma eğilimi olabilir .

Bazı durumlarda çift görme, bulanık görme, göz yorgunluğu ve baş ağrısı da görülebilir . Erişkinde aniden başlayan şaşılık genellikle çift görmeye neden olur . Çocuklar söyleyemeyebileceği için, aileler göz kayması, bir gözü kapama veya çocuk sürekli yakın eşyaya eğiliyorsa dikkat etmelidir. Yenidoğanlarda gözler ara sıra kayabilir; ancak 3-4 aylıktan sonra gözlerin birlikte hareket etmesi ve odaklanması beklenir . 6 aylık bir bebeğin hem yakın hem uzak hedeflere odaklanabildiği görülmelidir . Bunlar görülmezse göz muayenesi tavsiye edilir.

Yalancı Şaşılık (Pseudostrabismus)

Bazı bebeklerde yalancı şaşılık görülebilir; bu durumda aslında gözler hizalıdır fakat yüz yapısı nedeniyle öyle görünür. Örneğin bebeklerde geniş burun köprüsü veya iç köşede deri kıvrımı (epikantal kat) olması gözlerin içe dönük gibi algılanmasına yol açabilir.  Genellikle yüz büyüyüp kemik gelişimi tamamlandıkça bu görünüm ortadan kalkar. Yani gerçek anlamda kas veya sinir sorunu olmadan, görsel olarak kayma varmış gibi izlenim veren duruma “yalancı şaşılık” denir . Bu durumda genellikle tedavi gerekmez; göz muayenesinde daima gözlerin doğru hizada olup olmadığı test edilir.

Şaşılığın Tanısı Nasıl Konulur?

Şaşılık tanısı genellikle göz muayenesinde kolayca konur. Aile hekiminin veya pediatristin ilk muayenesinde Hirschberg testi (kornea ışık refleksi testi) yapılabilir; bu testte parlak bir ışık tutulur, her iki gözdeki refleksin konumu karşılaştırılır . Asıl tanıyı koyan doktor ise göz hastalıkları uzmanıdır (oftalmolog). Oftalmolog, anamnez alıp muayene yaparak şaşılığı doğrular. Muayene sırasında gözlere örtme-kapama testi yapılabilir; gözler tek tek kapatılıp açılarak hangi durumda kayma olduğu gözlemlenir . Gerekirse gözün keskinlik testi (görme keskinliği), kırma kusuru ölçümü (numara tayini) ve odaklama/alignment testleri de yapılır . Şüpheli vakalarda göz dibi muayenesi için göz bebeği büyütücü damlalar veya nörolojik nedenler için MR gibi tetkikler istenebilir. Tanıyı çoğunlukla fizik muayene koyar, ancak gerektiğinde ayrıntılı testlerle (örneğin başkaynaklı sebepleri ayırmak için) desteklenir .

Şaşılık Tedavisi Nasıl Yapılır?

Şaşılık tedavisinde amaç hem görüntülerin birleştirilmesini sağlamak hem de göz kaslarını hizalamaktır. Erken yaşta başlayan şaşılıklarda tedavi ne kadar erken başlarsa başarı şansı o kadar yüksektir . Uygulanan başlıca tedavi yöntemleri şunlardır:

• Gözlük veya kontakt lens: Eğer şaşılık yüksek kırma kusuruna bağlıysa, uygun numara gözlük veya lens takılması gözlerin odak çabasını azaltarak kaymayı düzeltebilir . Örneğin hipermetropisi olan bir çocukta odaklanmayı kolaylaştıracak lens, göz kaymasını azaltabilir.
• Prizma mercekler: Çift görmeyi gidermek amacıyla özel prizmatik camlar kullanılabilir. Bu camlar göze giren ışığı kırarak iki gözden gelen görüntüleri hizalar . Ancak prizma cam bazı hastalarda renkli haleler gibi yan etkilere yol açabilir .
• Göz Kapama (patch) tedavisi: Eğer şaşılığa eşlik eden göz tembelliği (ambliyopi) varsa, tedavi için güçlü göze bant/kapama uygulanabilir . Sağlam (daha iyi gören) göz belirli sürelerle kapatılarak zayıf gözün çalışması teşvik edilir. Benzer etkiyi, bulanıklaştırıcı göz damlalarıyla yapmak da mümkündür .
• 
• İlaç tedavisi: Göz damlaları veya losyonlar, sağlam göze bulanık görme oluşturmak için verilip kapamaya benzer etki yaratabilir. Ayrıca botulinum toksin (Botoks) enjeksiyonu, güçlü göz kasını geçici olarak gevşetip şaşılığı hafifletebilir . Botoks özellikle ameliyat seçeneği düşünülmeyen bazı vakalarda kullanılır.
• Şaşılık ameliyatı: Diğer tedaviler yeterince işe yaramazsa, göz kaslarının yerini değiştirmeye yönelik cerrahi uygulanır . Genel anestezi altında dış göz kasları üzerinde yapılan bu ameliyatta kaslar kısaltılır veya uzatılır, ayarlanabilir dikişlerle gerektiğinde ameliyat sonrası da küçük düzeltmeler yapılabilir . Ameliyattan sonra göz damlası/merhem kullanılır ve iyileşme süreci genellikle 3–12 hafta sürer . Cerrahi görünümü düzeltmeye yardımcı olurken bazen tekrarlama riski de vardır .
• Egzersizler (Orthoptik): Göz koordinasyonunu güçlendirmek için özel göz hareket egzersizleri önerilebilir . En bilinenleri kalem şınavı (pencil push-ups) ve Brock dizisi (ip-strengü) egzersizleridir. Kalem şınavında kol mesafesindeki kalemi yavaşça burna yaklaştırıp uzaklaştırarak gözleri birbirine odaklamaya çalışırsınız . Brock dizisinde ise farklı renkli boncukların dizili olduğu bir ip, burnun ucuna bağlanıp odaklanarak gözlerin koordinasyonu artırılır . Bu egzersizler tek başına şaşılığı düzeltmese de odaklanma ve yakın çalışmayı destekler .

Her hastaya özel tedavi planı, şaşılık tipi, yaşı ve görme keskinliği gibi faktörlere göre belirlenir . Gözlük numarasının tam tespiti ve düzenli göz muayenesi tedavinin ilk adımıdır . Ayrıca kapama tedavisi gibi yöntemler, göz tembelliği eşlik ediyorsa mutlaka kombine edilir . Tedavi sırasında ortoptist veya göz doktoru kontrolünde takip ve gerektiğinde ayarlamalar yapılır.

Şaşılık doğuştan mı olur, sonradan mı gelişir?

Şaşılık hem doğuştan (konjenital) hem de sonradan kazanılmış (edinsel) olabilir. Bir grup şaşılık tipinde bebekler çok erken yaşta (örneğin 6 ay altında) kayma ile doğar veya bu süre içinde gelişir (infantile esotropi gibi) . Diğer yandan çocukluk çağında görme gelişimi sırasında fark edilen şaşılıklar veya ileri yaşta gelişen şaşılıklar vardır. Erişkinde ani ortaya çıkan şaşılık genellikle altta yatan bir sağlık sorununun belirtisi olabilir (örneğin inme, tümör veya diyabet gibi) .

Şaşılık çocuklarda sık görülür mü?

Evet, şaşılık en sık çocukluk çağında ortaya çıkar. Dünya genelinde çocukların yaklaşık %2–4’ünde şaşılık olduğu tahmin edilmektedir . Genellikle ilk üç yıl içinde teşhis edilir. Yenidoğanlarda zaman zaman göz kaymaları normalken, 3–4 aylıktan sonra gözlerin birlikte odaklanabilmesi beklenir . Bu dönemde hizalanma sağlanmazsa veya düzelmezse çocukluk şaşılığı olarak değerlendirilir.

Yetişkinlerde şaşılık neden olur?

Erişkinlerde şaşılığın nedenleri genellikle çocukluktaki gibi kas/odak sorunlarından farklıdır. Erişkinde yeni ortaya çıkan şaşılık çoğunlukla sinir sistemiyle ilgilidir. Örneğin inme (felç), beyin tümörleri, diyabet veya kontrolsüz hipertansiyon gibi durumlar şaşılığa yol açabilir . Ayrıca çocuklukta teşhis edilip tedavi edilmeyen şaşılık erişkinde kozmetik veya görme sorunlarına neden olabilir. Göz kaslarına yönelik ameliyatlı veya ilaçlı tedavi sonrası da bazen tekrar şaşılık gelişebilir.

Şaşılık kalıcı mı? Geçici olabilir mi?

Şaşılık genellikle kendi kendine düzelmez. Özellikle bebeklik döneminden itibaren görülen şaşılık türlerinde, tedavi edilmezse kalıcı bir durum ortaya çıkabilir . Ancak bazı durumlarda, altta yatan neden (örneğin ani geçici bir göz kası sorunu) ortadan kalkarsa geçici şaşılık görülebilir. Tedavi seçenekleri (gözlük, kapama, egzersiz, cerrahi vb.) ile şaşılık büyük ölçüde düzeltilebilir; ama tedaviye geç kalındığında kalıcı göz tembelliği gelişebilir. Cerrahi tedavi de bazen geçici düzelme sağlar, uzun vadede nadiren şaşılık tekrar ortaya çıkabilir . Özetle, erken tedaviyle başarı şansı yüksektir; tedavi edilmez veya yeterli takip yapılmazsa kalıcı sorunlar doğabilir.

Şaşılık göz tembelliğine (ambliyopi) neden olur mu?

Evet, kontrolsüz şaşılık göz tembelliğine (ambliyopi) yol açabilir. Gözler paralel bakmadığında beyin iki farklı görüntü alır; beyin çift görmeyi önlemek için genellikle şaşı gözü görmezden gelmeye başlar. Bu durumda şaşı gözün normal gelişimi engellenir ve bulanık görür. Uzun vadede bu gözde görme keskinliği azalır . Bu yüzden şaşılık erken dönemde tedavi edilerek ambliyopinin önüne geçilmelidir. Tedavi sürecinde göz yaması veya bulanıklaştırıcı tedaviyle sağlam göz geçici olarak etkisiz kılınarak ambliyopili gözün güçlenmesi sağlanır .

Şaşılık tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmeyen şaşılık çeşitli kalıcı sorunlara yol açabilir . Bunlar arasında:

• Ambliyopi (tembel göz): Beyin şaşı gözü görmezden gelerek görme gelişimini engeller .
• Çift görme: Erişkinlerde beyin iki görüntüyü silemediğinden çift görme ortaya çıkabilir .
• Bulanık görme ve derinlik görme kaybı: Görme kalitesi bozulur, 3 boyutlu görme etkilenir .
• Göz yorgunluğu, baş ağrısı, düşük konsantrasyon: Sürekli kaynağı çözemeyen gözler yorulur, sık baş ağrısı oluşabilir .
• Öz güvende azalma ve psikososyal sorunlar: Özellikle çocuklarda gözlerin farklı görünmesi özgüvende düşüklüğüne yol açabilir .

Ayrıca altta yatan nedenler (örneğin beynin veya gözlerin kendisindeki hastalıklar) göz ardı edilmiş olur. Bu nedenle herhangi bir şaşılık belirtisinde erken doktora başvurmak önemlidir.

Şaşılık genetik midir?

Şaşılıkta genetik geçiş rol oynayabilir. Toplumdaki vakaların %30 kadarı ailede benzer bir durum olan bireylerde görülür . Yani ebeveyn veya kardeşinde şaşılık öyküsü olan çocuklarda risk biraz daha fazladır. Bununla birlikte, bazı şaşılık tipleri genellikle genetik geçiş göstermez . Tekrar etmek gerekirse, aile öyküsü tek neden değildir; doğum travmaları, nörolojik sorunlar, yüksek kırma kusurları gibi çevresel etkenler de şaşılığa neden olabilir.

Şaşılık için hangi doktora başvurulmalı?

Şaşılık tanı ve tedavisi için göz hastalıkları uzmanına (oftalmolog) başvurulmalıdır. Çocuklarda pediatrik göz doktorları veya şaşılık (ortoptist) uzmanları tercih edilebilir. Muayene sırasında doktor göz muayenesine ek olarak şaşılık özel testleri (örneğin örtme-kapama testi) yapacaktır . Ayrıca çocuk gelişimi sürecinde düzenli kontrollerde çocuk doktorları da şüpheli durumlarda hastayı göz doktoruna yönlendirir.

Şaşılık ameliyatı sonrası iyileşme süreci nasıldır?

Şaşılık ameliyatı genellikle genel anestezi altında yapılır ve kesi yerleri ince dikişlerle kapatılır . Ameliyat sonrası hastalar genellikle ağrı veya rahatsızlık hissedebilir, bu nedenle doktor ağrı kesici damlalar veya ilaç verebilir. İlk birkaç gün göz sulanması ve hafif kızarıklık olabilir. İyileşme süresi genellikle 3–12 hafta arasında değişir . Bu süreçte gözlerin enfeksiyon kapmaması için damla kullanılır ve dinlenme önerilir. Ameliyattan sonraki 6–8 hafta içinde göz doktoru kontrolleriyle iyileşme izlenir. Çoğu hastada belirgin düzelme görülür; ancak bazen ikinci bir düzeltme ameliyatı gerekebilir.

Şaşılık tekrarlayabilir mi?

Evet, şaşılık tedavi edildikten sonra bazı durumlarda tekrar edebilir. Ameliyatla veya diğer yöntemlerle tek seferlik düzelse bile, ilerleyen yıllarda göz kaslarının durumuna veya farklı bir göz bozukluğunun ortaya çıkmasına bağlı olarak şaşılık geri dönebilir . Bu nedenle tedavi sonrası düzenli kontrol önemlidir. Tekrarlama durumunda ek tedavi (örneğin yeniden ameliyat veya prizma cam) gerekebilir. Olumsuz ihtimali en aza indirmek için tedavi planına uymak ve doktor kontrollerini ihmal etmemek gerekir.

Şaşılık egzersizleri ne kadar sürede etkisini gösterir?

Göz egzersizleri (pencil push-ups, Brock dizisi vb.) sonuç verebilecek bir süreçtir; genellikle haftalar ve aylar süren düzenli çalışma sonrasında göz koordinasyonunda iyileşme gözlenebilir. Etki süresi hastadan hastaya değişir, bu yöntemler kısa sürede mucizevi sonuç sağlamaz . Ancak doktor veya ortoptist denetiminde düzenli yapılan egzersizler, özellikle yakın odaklanma sorunlarında yardımcı olur. Herhangi bir göz hareket egzersiz programı uygulamadan önce mutlaka uzman değerlendirmesi alınmalıdır.

Şaşılık görme kalitesini nasıl etkiler?

Şaşılık, iki gözden gelen görüntülerin uyumsuz olmasına neden olduğundan görme kalitesini düşürebilir. Uzun vadede ambliyopi gelişebileceği için ilgili gözde netlik azalır . Ayrıca 3 boyutlu (derinlik) görüş bozulur; yani nesnelerin uzaklıklarını doğru algılamak zorlaşır . Çift görme veya bulanık görme de okulda veya günlük işlerde zorluk yaratabilir . Tedaviyle pek çok etki geri kazanılabilse de, özellikle geç kalınmış vakalarda kalıcı görme kaybı olabilir. Bu nedenle erken tanı ve tedavi, görme kalitesinin korunması için önemlidir.

Şaşılık göz yorgunluğuna ya da baş ağrısına neden olur mu?

Evet, uzun süreli şaşılık göz kaslarında aşırı çalışmaya yol açtığından göz yorgunluğu ve baş ağrısı sık görülür. Gözler odaklanmak için fazladan çaba harcadıkça, özellikle akşam saatlerinde veya eğitimde zorluk yaşanır. Göz zorlanması (aste­ni), başağrısı ve hatta boyun-gerilim ağrısı görülebilir . Eğer kişi sürekli gözlerini kısarak veya gözlerini kırpıştırarak bakıyorsa, bu da yorgunluk belirtisidir. Bu semptomlar, şaşılık düzeltildikçe genellikle azalır. Tedaviye rağmen devam eden şiddetli göz yorgunluğu ve baş ağrısında doktorla görüşülmelidir.

Şaşılık sosyal veya psikolojik sorunlara yol açabilir mi?

Evet, özellikle çocuklarda ve erişkinlerde şaşılık kozmetik açıdan utanç veya endişeye yol açabilir. Farklı yönlere bakan gözler, bazen alay konusu olabilir veya çocuğun özgüvenini zedeleyebilir . İş hayatında veya okuldaki iletişimde göz teması kurmak zorlaşabilir. Bu sebeple şaşılık tedavisi, sadece görme için değil, psikososyal gelişim için de önemlidir. Çevrenin yanlış bakışlarına karşı çocuğa veya erişkine destek olmak, tedaviye motivasyonu artırır.

Şaşılık ile miyopi, hipermetropi veya astigmat arasında bir ilişki var mı?

Evet, kırma kusurları (numaralı göz) şaşılık riskini artırır. Özellikle hipermetropi (uzağı daha iyi gören gözde) olup düzeltilmediğinde, kişi yakına odaklanmak için ekstra çaba harcar ve bu esnada göz içe kayabilir (akomodatif esotropi) . Miyopi (yakın görmede netlik) veya astigmatı (mercek şekil bozukluğu) olanlarda da benzer şekilde odaklama zorluğu yaşanabilir. Özetle, göz numarası yüksek veya düzeltilmemiş kırma kusurları, şaşılığa zemin hazırlayabilir . Bu yüzden şaşılık teşhisi konduğunda kapsamlı numara ölçümü yapılmalı ve gerekiyorsa gözlük verilmelidir.

Şaşılıkla ilgili ne zaman doktora başvurulmalı?

Herhangi bir göz hizalanma sorusunda vakit kaybetmeden doktor aranmalıdır. Özellikle bebeklerde 3–4 aylıktan sonraki dönemde gözlerin birlikte odaklanmadığı fark edilirse hemen göz muayenesi yaptırılmalıdır . Ayrıca ani başlayan çift görme, baş dönmesi veya yeni fark edilen şaşılık da acilen doktora götürülmelidir . Yetişkinler fark ettikleri görme değişikliklerini ihmal etmemeli; şüphede doğrudan göz hekimi veya dahiliye servisine başvurmalıdır.

Bebeklerde şaşılık nasıl fark edilir?

Bebeklerde şaşılık genellikle ebeveynin veya bakıcının fark ettiği göz kaymasıyla anlaşılır. Doğum sonrası ilk aylarda ara sıra gözlerin kayması normal sayılırken, 3–4 aylıktan sonra gözlerin birlikte ve senkron bakması beklenir . Örneğin bebeğin bir gözü tek sağa tek sola bakıyor, gözleri aynı noktaya odaklanmıyorsa bu işaret edicidir. Ayrıca fotoğraflarda iki gözde farklı kırmızı refleks (ışık yansıması) gözlemlenebilir. Bebeğin yüz ifadesinde sürekli tek gözünü kısmaya çalışması veya başını tek taraf çevirmesi de ipucu olabilir. Bebek kendini ifade edemediğinden, bu bulgulardan en az biri varsa mutlaka çocuk göz doktoruna muayeneye gidilmelidir . Erken dönemde yapılan muayenede şaşılık olup olmadığı, refleks testleriyle anlaşılabilir.

Kaynaklar: Uluslararası oftalmoloji kaynakları ve uzman dernekleri verileri ışığında hazırlanmıştır . Yazımızda yer alan bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; kesin tanı ve tedavi için göz hekimine danışılması önerilir.